Dzisiaj jest: 17 Sierpień 2019    |    Imieniny obchodzą: Anita, Julianna, Jacek
en fr de pl pt ru es

Kontakt:

Józef Gacek

Ostrowo 47

88-320 Strzelno

E-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Telefon komórkowy: 508-447-189

 

 

W południowej części gminy Strzelno, wśród lasów onegdaj stanowiących potężny kompleks praborów, zajmujących u zarania naszej ery dorzecze górnej Noteci, w malowniczym krajobrazie, nigdzie na Kujawach niespotykanym, rozciąga się od strony wschodniej prześliczny widok na wieś Ostrowo. Dojeżdżając do miejscowości, od strony Strzelna tuż za Cienciskiem, mijamy po lewej stronie niewielkie wzniesienie, zwane przez miejscowych Babińcem. To tutaj w XIX w. znajdował się „cmentarz zmarłych na cholerę i inne zarazy”, mieszkańców Cienciska. Do września 1939 r. na miejscu byłego cmentarza stał drewniany krzyż, który usunięty przez okupanta do dzisiaj nie został odbudowany. Po prawej stronie drogi rozciąga się las, do którego przylgnęła nazwa Amerykan, a w nim droga prowadząca do pomnika, upamiętniającego ofiary zbiorowych zbrodni hitlerowskich. Natomiast po lewej - pola i nieco dalej zabudowania byłego majątku ziemskiego Jaworowo, stanowiącego onegdaj część gruntów folwarku klasztornego strzeleńskich sióstr norbertanek.

Tuż za tą byłą posiadłością, z oddali, ukazuje się naszym oczom wieża neoromańskiego kościoła i drewniany, ponad dwustuletni wiatrak. Ostrowo położone jest niezwykle korzystnie wzdłuż wschodniego brzegu Jeziora Ostrowskiego, na wąskiej połaci, nienajlepszej, jak na Kujawy, ziemi uprawnej, otoczonej lasami Nadleśnictwa Miradz. Charakter zabudowy wsi wskazuje na jej średniowieczny rodowód, gdyż występuje tutaj typowa, jak dla tego okresu, zabudowa ulicowa. Natomiast, cała część wschodnia, to pozostałości zabudowy osadniczej i poparcelacyjnej, są to tak zwane Huby Ostrowskie.

Wieś sołecka Ostrowo graniczy bezpośrednio tylko z jednym sołectwem naszej gminy, a mianowicie, położonym na północy, Cienciskiem. Niemalże ze wszystkich stron otaczają wieś lasy nadleśnictwa Miradz. Pośrednio, poprzez tereny zalesione graniczy z Wielkopolską i leżącą tam gminą Orchowo. Natomiast na północnym-zachodzie z gminą Mogilno i po drugiej stronie na południu z gminą Jeziora Wielkie, z którą dzieli się również toniami Jeziora Ostrowskiego.

Jezioro zajmuje powierzchnię 349 ha i osiąga głębokość maksymalną 32,6 m., a lustro wodne znajduje się na wysokości 98,5 m n.p.m. Niegdyś stanowiło fragment drogi wodnej, mającej połączenie z Gopłem i Wisłą. Obecnie oba te jeziora łączy, wybudowany w dobie wielkiego, światowego kryzysu ekonomicznego, w latach trzydziestych XX w., kanał Ostrowo-Gopło. Przy jego realizacji wykorzystano naturalne cieki wodne, między innymi, Strugę Cienciwską i rzeczkę Rechtę. Na północnym skraju wsi znajduje się, wzmiankowany w średniowieczu, zarastający staw zwany od niepamiętnych czasów Skrzynka. Jego lustro wodne znajduje się na niższym poziomie od Jeziora Ostrowskiego i wynosi 97,8 m n.p.m. Na dzień dzisiejszy staw ten gwałtownie wysycha i zarasta trzcinami. W odległych czasach stanowił jedną toń z Jeziorem Ostrowskim. W średniowieczu jezioro zostało rozdzielone groblą, po której przebiegała droga do Bielska. Wówczas oddzieloną toń północną zaczęto nazywać Jeziorem Skrzynka. Za nim, od tzw. Szlaku Napoleońskiego, odgałęzia się leśna droga prowadząca do kolonii czapli siwej. Znajduje się ona na terenie rezerwatu przyrody, który został utworzony Zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 4 kwietnia 1977 r. pod nazwą Czapliniec-Ostrowo. Zajmuje on obszar o powierzchni 13,89 ha, który porasta ponad 200. letni starodrzew sosnowy, z 90. letnimi brzozami i blisko 70. letnimi dębami. Gnieździ się tu również kruk. Drzewostan, ten 200. letni, został nasadzony po epoce napoleońskiej. Kiedy Wielka Armia po klęsce moskiewskiej wycofywała się przed napierającymi wojskami rosyjskimi, te ostatnie założyły w Strzelnie wielkie zakłady kołodziejskie. W nich to wyrabiano na ogromną skalę koła do armat i taborów wojskowych. Jako surowca do produkcji używano drewna dębowego, w które to obfitowały okoliczne lasy. Wówczas przetrzebiono wielkie pałacie leśne, które w następstwie tej grabieżczej gospodarki zostały w większości obsadzone sosną. Do dziś zachował się jedynie ten fragment lasu z tymi wiekowymi nasadzeniami. Rezerwat zamieszkuje kolonia czapli siwej licząca zmienną liczbę gniazd - w roku 2000 było ich 55. Obecnie daje się zaobserwować przemieszczanie tejże kolonii w sąsiednie obszary młodszego lasu.

Otaczające wieś lasy, kryją wiele tajemnic, a związane z tymi miejscami opowieści zdają się wyjawiać pochodzenie niektórych nazw miejscowych, powoli zacierających się w pamięci mieszkańców. Jeszcze nie tak dawno niemal każde pole czy zagajnik, miały swoje nazwy przekazywane z pokolenia na pokolenie. Las na północy, nieopodal Jaworowa nosi nazwę Amerykan i związana jest z nim pełna sensacji opowieść o podróżnym, który po wielu latach emigracji, powrócił z Ameryki z chęcią zakupu majątku Siedluchna. W tym lesie został podstępnie zamordowany polski emigrant powracający w ojczyste strony (zobacz rozdział o Ciencisku). Po stronie południowej, ale już w granicach gminy Jeziora Wielkie, w nożycach odnóg Jeziora ostrowskiego znajduje się las zwany Łysa. Natomiast, udając się przez Huby Ostrowskie w kierunku wschodnim napotykamy w głębi lasu miejsce podmokłe po dużym stawie, zwane przez miejscowych Trzciniec. Idąc dalej napotykamy na tzw. Rzyska – rozległy obszar trzcinowisk porastających ciąg wyschniętych jezior, znanych jeszcze z nazwy w XIX w. A były to śródleśne jeziora: Jezioro Kątno, zwane również Jeziorem Kunte lub Kąty oraz Jezioro Makowisko.

Właśnie te Rzyska, stanowiące w dalekiej przeszłości dno jezior, a później mokradeł, leżą na wysokości 97, 6 m n.p.m. i zdają się upewnić nas w słuszności nazwania Ostrowa miejscem oblanym wodą. U zarania tworzenia się państwowości polskiej Ostrowo – pierwotna osada położona nad jeziorem - otoczone było od zachodu rynną Jeziora Ostrowskiego; od południa jego odnogą, zwaną jeszcze w XIX w. Jeziorem Dłużyn lub Dłuczyna, nad którym leży dzisiejsze Przyjezierze; od wschodu ciągiem jezior, które na początku XX w. zanikły, z Jeziorem Czystym  i mokradłami.

  MARIAN PRZYBYLSKI

 

 

Na początku nowego stulecia Ostrowo uzyskało dogodne połączenie komunikacyjne z Bielskiem-Podbielskiem i Strzelnem. Pobudowano wówczas drogę bitą tzw. szosę, która przeprowadzona przez lasy umożliwiała zwózkę drewna do licznych strzeleńskich tartaków. Z wybuchem I wojny światowej w 1914 r. przybył do Ostrowa nowy proboszcz ks. Kazimierz Lapis. W działaniach wojennych uczestniczą mieszkańcy parafii, z których pięciu zginęło. W 1922 r. założono tutaj gniazdo Sokoła, w 1928 r. Kółko Włościanek, w którym szczególną aktywność przejawiały panie: Molendowa, Lubikówna i Trzemżalska. Kontynuatorką tej organizacji jest współczesne naszym czasom prężnie działające Koło Gospodyń Wiejskich w Ostrowie, które w 2008 r. będzie obchodzić 80-cio lecie powstania. Miejscem szczególnym, inspirującym wszelkie poczynania kulturalne była miejscowa szkoła, której tradycje sięgały średniowiecznej szkoły parafialnej. Do dzisiaj zachowało się wiele budynków i zabudowań z przełomu XIX i XX w. i z początku XX w. Najokazalszą budowlą, jest po dzień dzisiejszy, dwór eklektyczny z 1928 r. będący świadectwem świetności dawnego majątku ziemskiego. Wystawił go Stanisław Owczarzak, który gospodarzył tutaj wraz ze swoją żoną Cecylią z Głuszków na 90 hektarach. Ich spadkobierczynią była córka Monika, która w 1951 r. wyszła za pochodzącego z Kijowca, Mariana Dunaja. Rangę Ostrowa podnosił Urząd Stanu Cywilnego funkcjonujący tutaj od lat siedemdziesiątych XIX w.

Przed 1928 r. właścicielem Jaworowa był Józef Drwęski, który dzierżył w swych rękach 80 ha. W tym też okresie Ostrowo zwane wówczas Ostrowem pod Gębicami, było wsią gminną, na czele której stał sołtys wraz z radą sołecką. W 1927 r. liczyła ona 533 mieszkańców i była dobrze zorganizowaną wsią parafialną. Zamieszkiwali ją liczni rzemieślnicy i znajdowały się tutaj instytucje pomocnicze dla okolicznych miejscowości. Według książki adresowej z 1928 r. Ostrowo było wsią promieniującą na okoliczne miejscowości, szczególnie w zakresie świadczenia wszelkiego rodzaju usług. Znajdowało się tutaj dwoje cieśli, mianowicie F. Kiśkalski i A. Ziółkowski; dwóch kowali W. Musiałowski i F. Ziętara; dwóch stolarzy W. Świat i M. Wojciechowski; troje szewców: F. Kopczyński, P. Krzysiak, i T. Luwański oraz trzech murarzy: P. Łepkowski, J. Tapczyński i S. Wojtczak. Kołodziejem był M. Matykiewicz, który również prowadził handel towarami różnymi i wyszynk. Z Niemców, A. Heinrich zajmował się koszykarstwem i wikliniarstwem, natomiast G. Bausen był młynarzem i prowadził wiatrak. Produkcją i handlem towarów tytoniowych zajmował się M. Urbaniak, a Felicjan Gawalski dzierżawił toń Jeziora Ostrowskiego i zajmował się rybołówstwem i zaopatrywaniem w ryby Strzelna oraz okolicznych miejscowości. W Ostrowie znajdowały się przedstawicielstwa takich instytucji, jak Banku Ludowego, spółki z nieograniczoną odpowiedzialnością oraz Mleczarni Spółdzielczej, spółki z o.o.      

Podczas II wojny światowej wiele ofiar na ołtarzu ojczyzny złożyli mieszkańcy, zarówno Ostrowa, jak i całej parafii. Już we wrześniu 1939 r. okupant, przy udziale niemieckiej ludności cywilnej usunął wszystkie krzyże, figury i kapliczki przydrożne. Wieloletni proboszcz, ks. Kazimierz Lapis w październiku 1940 r. został aresztowany i wywieziony do obozu zagłady w Oranienburgu i tam bestialsko zamordowany. Groby Ostrowian rozrzucone są po całej Europie, również znajdujemy je pod Monte Cassino.

  MARIAN PRZYBYLSKI

 

 

Po zakończeniu działań wojennych, po powrocie z wysiedlenia, mieszkańcy Ostrowa jak i całej parafii przystąpili do odnowy życia społecznego w nowych stopniowo narzucanych warunkach gospodarczo-politycznych. Pod koniec lutego 1945 r. uruchomiono szkołę, chociaż budynek powstały na początku XX w. wymagał pilnego remontu dachu. Zaczęło budzić się życie kulturalne. Już w pierwszych latach po zakończeniu okupacji w Ostrowie istniał chór, którego dyrygentem był Alfons Lubik. Do starych kujawskich tradycji obrzędowych nawiązywało corocznie odbywane przedstawienie zapustowe tzw. Koza ostrowska. Ten korowód zapustowy mieszkańcy organizowali do końca lat sześćdziesiątych XX w.

Na wzór przedwojennego, funkcjonował stary podział administracyjny. Ostrowo z okolicznymi przysiółkami i leśnictwami tworzyły jednowsiową gromadę. Wchodziła ona w skład gminy Strzelno Południe, spadkobierczyni jeszcze pruskiego porządku administracyjno-policyjnego. W wyniku reformy podziału administracyjnego z dniem 1 stycznia 1955 r., Uchwałą WRN w Bydgoszczy utworzono gromadę wielowioskową zwaną w/g obowiązującej nomenklatury Gromadzką Radą Narodową w Ostrowie. Ten nowy szczebel w strukturze podziału administracyjnego kraju wprowadzono na mocy ustawy z dnia 25 września 1954 r. W skład nowo powstałej jednostki administracyjnej wchodziły miejscowości: Bielsko, Podbielsko, Ciencisko, Jaworowo, Przedbórz, Miradz, Przyjezierze i Ostrowo wraz z prawie całym kompleksem lasów Nadleśnictwa Miradz. Przewodniczącymi GRN był Bernacki, a po nim Jan Maturski.

 W tym czasie w Ostrowie funkcjonowały: warsztat ślusarsko-kowalski, warsztat szewski, wiatrak świadczący usługi przemiałowe i gromadzki sklep ogólno przemysłowy prowadzony od 1950 r. przez GS „SCH” w Strzelnie. Ponadto we wsi znajdowała się placówka pocztowa i szkoła podstawowa. Działały tu także, Kółko Rolnicze i Ochotnicza Straż Pożarna, która dzisiaj zaliczana jest do przodujących w gminie Strzelno.

Kółko Rolnicze w Ostrowie reaktywowano, przyjmując, że było spadkobiercą tego założonego w 1911 r., 19 listopada 1958 r. Na zebraniu organizacyjnym, któremu przewodniczył Kazimierz Bartecki, przystąpiło do kółka 25 rolników. Franciszek Kubasik odczytał projekt statutu, po którego jednogłośnym przyjęciu ustalono składkę członkowską w wysokości 2 złotych miesięcznie od członka. Pierwszy zarząd kółka tworzyli: Franciszek Kubasik – prezes, Wojciech Janiszewski – skarbnik, Marcin Głowacki – sekretarz oraz dwóch członków zarządu – Marian Nowak i Stanisław Bukowski. Wybrano również komisję rewizyjną w składzie: Andrzej Bromberek – przewodniczący oraz dwóch członków – Wiktor i Jan Gabryszakowie. Kółko przyjęło na siebie obowiązek prowadzenia kontraktacji jęczmienia browarnego, a jego pierwszym zadaniem realizowanym wspólnie z mieszkańcami było powołanie komitetu budowy świetlicy (18 osób) i realizacja tego zadania. Pierwszy statut kółka został przyjęty mocą decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy 2 lutego 1959 r. i wpisany do rejestru stowarzyszeń i związków 4 lutego 1959 r. W marcu 1960 r. liczba członków wzrosła do 31, wówczas też dokonano zmiany w składzie zarządu – sekretarzem został Marian Dunaj. Komisją rewizyjną kierował Michał Nadolny, a członkami jej byli – Leon Fredyk i Jan Łukomski. 1964 r. przyniósł kolejną zmianę, tym razem całego zarządu, którym od lutego kierował Bogumił Trzemżalski – prezes oraz Marian Matykiewicz – sekretarz i Marian Głowacki – skarbnik. W 1965 r. kółko liczyło 41 członków, którymi kierował zarząd w składzie: prezes – Marian Nowak, sekretarz – Marian Matykiewicz i skarbnik – Stanisław Bukowski. Następnie od 1972 r. Kółkiem Rolniczym w Ostrowie kierowali: Roman Bąk – prezes, Stanisław bukowski – skarbnik i Franciszek Kubasik – sekretarz. Rok 1974 przyniósł nowelizację statutu, w myśl którego poszerzono zarząd do pięciu osob. Obligatoryjnie funkcja wiceprezesa KR przypadała od tego roku przewodniczącej miejscowego Koła Gospodyń Wiejskich, które stanowiło autonomiczną organizację w ramach KR. Wówczas kółko liczyło 56 członków, a zarząd wybrano w składzie: Roman Bąk – prezes, Cecylia Gawalska – wiceprezes, Jan Łukomski – wiceprezes, Stanisław Bukowski skarbnik i Halina Lewandowska – sekretarz. Ogromny wpływ kobiet dał się zauważyć w komisji rewizyjnej, w której zasiadały panie: Czesława Padniewska – przewodnicząca oraz członkinie – Irena Bromberek i Wanda Kubasik. Założenie Spółdzielni Kółek Rolniczych w Strzelnie i przejęcie przez nią całego majątku kółkowego zapoczątkowało powolny upadek tego stowarzyszenia. Pozostało ono raczej na papierze niż w autentycznym działaniu. Ostatnim odnotowanym w 1981 r. zarządem Kółka Rolniczego w Ostrowie kierował Roman Bąk.

Właścicielką Jaworowa w okresie międzywojennym była wdowa po Józefie Drwęskim, która  po 1945 r. nie mogła podołać w prowadzeniu tak dużego gospodarstwa. Podobnie rzecz miała się z majątkiem Ostrowo rodziny Owczarzak-Dunajów. W związku z tymi trudnościami zdecydowali się oni przekazać swoje ziemie, a Drwęcka dodatkowo budynki gospodarcze i dworek, w dzierżawę Zespołowi PGR w Szczeglinie. Na bazie tych gruntów, w budynkach Jaworowa, na początku lat pięćdziesiątych powstało zakład o pełnej nazwie: Państwowe Gospodarstwo Rolne, Gospodarstwo Jaworowo, Zespół 13 Szczeglin. Pierwszą kierowniczką tego gospodarstwa była Sarnikowska, którą później zastąpił Nadolny, natomiast magazynierem był Marian Dunaj, który wniósł do tegoż zakładu swoje grunty. Do gospodarstwa w Jaworowie przyłączony został również obszar jednego z gospodarstw w Ciencisku. PGR w Jaworowie przetrwał do 1957 r. i w tymże roku ziemię i budynki nabył od Drwęckiej Józef Mleczko z Dzierzążni, który wraz z rodziną tutaj osiedlił się.

W latach 1952-1963 zbudowano nową asfaltową drogę o długości 14 km, która połączyła Ostrowo z Gębicami oraz z Wójcinem. Jej budowa poprawiła komunikację w tym regionie, dostęp do Przyjezierza, a także stała się przysłowiowym oknem na świat. Ten odcinek drogi już od XIX w. nazywano Szlakiem Napoleońskim.

31 grudnia 1959 r. została zniesiona gromada Ostrowo. Terytorium jej podzielono, przyłączając Bielsko i Podbielsko do gromady Orchowo, pozostałe zaś miejscowości do gromady Strzelno Klasztorne. W roku 1962 została zelektryfikowana wieś i doprowadzony został prąd do kościoła parafialnego.

 W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych po południowej stronie wsi, nad Jeziorem Ostrowskim zostały pobudowane obiekty gospodarstwa rybackiego, w którym prowadzono na skalę przemysłową produkcję pstrąga. Stało się to przyczyną zanieczyszczenia wód, które obecnie odzyskują stopniowo swoją klasę czystości. Ciosem dla społeczeństwa stała się likwidacja miejscowej szkoły podstawowej, która nastąpiła w 2001 r. Dzieci obecnie dowożone są do szkoły w Strzelnie.

Współczesne Ostrowo to wieś sołecka, rolnicza, o predyspozycjach rozwojowych w kierunku agroturystycznym, ze znakomitym potencjałem ludzkim i kulturowym, z odradzającymi się starymi tradycjami folklorystycznymi. W kalendarz roczny wpisują się przedstawienia jasełkowe, zimowe zwyczaje zapustowe, wiosenne topienie marzanny, majówki i festyny letnie, zwyczaje świętojańskie, dożynki, zwyczaje andrzejkowe itp. Prężnie działa w tej miejscowości Ochotnicza Straż Pożarna oraz Koło Gospodyń Wiejskich. Obie te organizacje posiadają własne obiekty do prowadzenia działalności statutowej. W pobliżu znajduje się jedna z największych miejscowości wypoczynkowych województwa kujawsko-pomorskiego, Przyjezierze. Samo Ostrowo w części północnej i południowej spełnia funkcje letniskowe. Już w latach sześćdziesiątych XX w. walory letniskowe tej miejscowości odkryli mieszkańcy Strzelna, Mogilna Inowrocławia i Bydgoszczy. Pobudowali oni i nadal budują liczne siedliska wypoczynkowo-rekreacyjne wzdłuż wschodniej linii brzegowej Jeziora Ostrowskiego. Skupiska domków letniskowych rozlokowały się na krańcach, południowym i północnym, Ostrowa. Ten trend zdaje się świadczyć, że zmienia się funkcja wsi, z rolniczej na rekreacyjno-wypoczynkową. Obecnie Ostrowo zamieszkują 402 osoby, ale nadal ich główne źródło utrzymania stanowi praca na roli.

  MARIAN PRZYBYLSKI

 Bibliografia wykorzytana przy opracowaniu historii Ostrowa

Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, T.  I, wyd. I. Zakrzewski, Poznań 1877;

 Joannis Dlugossii, Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae, ed. consilium, liber III-IV, Varsaviae 1970;

 D. Karczewski, Dzieje klasztoru sióstr norbertanek w Strzelnie do początku XVI wieku, Inowrocław 2001;

 R. Kozłowski, Rozwój uposażenia ziemskiego klasztoru norbertanek w Strzelnie do końca XV wieku, [w:] Prace Komisji Historii, T. IV, Bydgoszcz 1967;

 R. Kabaciński. D. Karczewski, Katalog prepozytów klasztoru norbertanek w Strzelnie od XII wieku do 1837 r., [w:] Nasza Przeszłość, T. 97, 1997 r.;

 A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1985;

 A. Słowiński, Strzelno i okolice, Strzelno 1985;

 M Grycz, Ziemia mogileńska od połowy XV wieku do rozbiorów, [w:] Sz DZM, t. I, Poznań 1978;

 Z. Białłowicz-Krygierowa, Zabytki Mogilna, Trzemeszna, Strzelna i okolicy, [w:] SzDZM, T. I, Poznań 1978;

 T. Dohnalowa, Przemiany demograficzne i gospodarcze w powiecie mogileńskim w okresie zaboru pruskiego, [w:] SzDZM, T. I, Poznań 1978;

 S. Myśliborski-Wołowski, Rejencja Bydgoska a powstanie styczniowe, Warszawa 1975;

 Z. Grot, Wyzwolenie z niewoli pruskiej (1918-1919), [w:] SzDZM, T. I, Poznań 1978;

 Übersicht der bestandsheile und Verzeichnis aller Ortschaften des Bromberg Regierungsbezirks, Bromberg 1818;

 Verzeichnis aller Ortschaften des Bromberg Regierungsbezirks mit einer geographisch-statistischen übersicht derselben, Bromberg 1833;

 SGKPiIKS, T. III, VI, VII, Warszawa 1882, 1885, 1886;

 H. Łada, Kółka Rolnicze na Kujawach 1867-1939, Poznań 1988;

 A. Lubik, Geografia powiatu strzelińskiego, Strzelno 1927;

 Jednodniówka-125 lecie kościoła parafialnego pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa w Ostrowie Mogileńskim 1871-995, Strzelno, 1995;

 Wywiady z mieszkańcami Ostrowa, zebrane przez M. Przybylskiego;

 A. Bitner-Nowak, A. Wesołowski, Administracja publiczna, [w:] SzDZM, T. III, Poznań  1996;

 Urząd Miejski w Strzelnie, teczka nr 26/1975, Kółko Rolnicz w Ostrowie w latach 1958-1981;

 J. W. Szulczewski, Pieśń bez końca - Zbiór tekstów folklorystyczno-etnograficznych pod redakcją Wojciecha Łysiaka, Poznań 1996;

 J. Kozłowski, Strzelno pod pruskimi rządami (1815 – 1918), Strzelno 2005;

 Księga adresowa Polski (wraz z miastem Gdańskiem dla handlu, przemysłu, rzemiosła i rolnictwa, Warszawa 1928:

 M. Przybylski, Krzyże kapliczki i figury przydrożne miasta i gminy Strzelno, maszynopis, Strzelno 2003.

Pierwszy rozbiór Polski przyniósł zmiany własnościowe we wsi klasztornej Ostrowo. Za prepozytury Jana Chryzantego Rakowskiego, przed 1776 r., norbertanki utraciły znaczną część dochodu ze swoich dóbr. Rakowski nie znając języka niemieckiego podpisał dokument mówiący o przejęciu przez rząd pruski części majątku. Tak zostały utracone niektóre folwarki i wsie. Zaborca przejął m. in. Ostrowo (478 ha) i włączył do powstałego około 1795 r. urzędu domenalnego w Waldau (późniejsze Strzelno Klasztorne).  W 1818 r. wymienia się Ostrowo jako wieś kościelna, w której znajdował się folwark. Zamieszkiwało ją 171 mieszkańców w 26 domach, wszyscy wyznania katolickiego. Folwark w drodze zakupu nabyty został przez rodzinę Mittelstädtów, natomiast wieś poddana została reformie uwłaszczeniowej po 1823 r. W 1843 r. dziedzicem majątku ziemskiego w Ostrowie był Franciszek Mittelstädt. W drugiej XIX w. majątek nabyli Matczyńscy. Zygmunt Matczyński miał 157,31 ha.

Jaworowo było siedzibą leśnictwa i grunty tutejsze należały do ówczesnego Nadleśnictwa Strzeleńskiego z siedzibą w Miradzu. W 1818 r. leśniczówka Jaworowo składała się domu mieszkalnego, który zamieszkiwało 16 osób wyznania katolickiego. W drugiej połowie XIX w., kiedy wprowadzano niemieckie nazwy. dla niektórych miejscowości, Leśnictwo Jaworowo nazwane zostało Nordbrück – późniejszy Przedbórz. Znajdowały się tam wówczas 4 domy zamieszkałe przez 7 mieszkańców - leśniczego i pracowników leśnictwa Nordbrück. Wówczas też powstał mająteczek Jaworowo.

W 1803 r. na niewielkim wzniesieniu pobudowano nowy wiatrak, który stoi do dzisiaj. Jego wykonawcą był cieśla ze Strzelna, Jan Gotlib Ginder i czynny był jeszcze w latach siedemdziesiątych XX w. Najprawdopodobniej stanął on na miejscu poprzednich młynów - wiatraków, z których pierwszy wybudowany został w 1471 r. i funkcjonował, jak wykazuje Lustracja poradlnego, w 1489 r.

W okresie wojen napoleońskich, w pochodzie na wschód, przez Ostrowo maszerowała Wielka Armia, a po odwrocie Napoleona spod Moskwy, wypierając znajdujące się w odwrocie wojska cesarskie, armia rosyjska pozyskała z okolicznych lasów ogromne ilości starodrzewia dębowego dla wielkich zakładów kołodziejskich, które Rosjanie założyli na potrzeby wojenne w Strzelnie. W miejscu po wycince drzew powstała osada nazwana Huby Ostrowskie - w południowo wschodniej części wsi. 

W pierwszej połowie XIX w., przed 1833 r., do Ostrowa trafili pierwsi osadnicy niemieccy. Pochodzili oni z terenów Szwabii (być może, także z Saksonii i Brunszwiku), było to zaledwie kilka rodzin. Według danych z 1833 r. ewangelików zamieszkałych we wsi, było 15. W tym też roku wymienia się Ostrowo jako wieś z kościołem katolickim, w której znajdowało się 25 domów zamieszkałych łącznie z katolikami przez 195 mieszkańców. Ponadto do wsi zaliczano również gajówkę Ostrowo z jednym domem zamieszkałym przez 3 ewangelików i 4 katolików. Tak więc, łącznie zamieszkiwało tutaj 202 mieszkańców, z tego 18 ewangelików i 184 katolików. Z początkiem drugiej połowy XIX w. miejscowość urzędowo nazywano Ostrowo bei Strzelno (Ostrowo koło Strzelna). Później około 1875 r. zwano ją urzędowo Ostrowo bei Woycin, w związku z obsługą tego terenu przez Pocztę w Wójcinie, chociaż wśród rdzennych mieszkańców nadal funkcjonowała nazwa ta stara, Ostrowo.

Wybuch powstania styczniowego w 1863 r., za pobliską granicą w zaborze rosyjskim, która przebiegała o kilka kilometrów od Ostrowa, w pobliżu Linówca i Osówca, natchnął miejscowe społeczeństwo nowym duchem patriotyzmu. Nocą z 12 na 13 sierpnia 1863 r. Niedaleko Ostrowa zatrzymano 50 ochotników z kilkoma końmi. Mieli wóz załadowany bronią, a byli to powstańcy pochodzenia chłopskiego. Wśród zatrzymanych był Zygmunt Matczyński, ziemianin z tej wsi, który był kandydatem na powstańca w oddziale Taczanowskiego. Za czyn ten został osadzony w więzieniu inowrocławskim. Powstańcem z tej miejscowości był również Michał Piasecki, uczestnik walk z zaborcą rosyjskim.

Przed 1886 r. Ostrowo określano jako wieś kościelną z folwarkiem, stanowiące tzw. okręg wiejski. Natomiast w skład okręgu dominium w Miradzu Mirau - nadleśnictwa, wchodziły również: leśnictwo Ostrowo (po drugiej stronie jeziora), podleśnictwo zwane z niemieckiego Seewald z jednym domem i 10 mieszkańcami (obecne leśnictwo Przyjezierze), Ostrowo dom nad łąką z jednym domem i 4 mieszkańcami (obecnie gajówka Przyjezierze), Jaworowo leśnictwo z 4 domami i 7 mieszkańcami (obecnie Przedbórz). Pozostałymi leśnictwami były: Hochbrück (Wysoki Most), Kurzybyła (Kurzebiela) i Młyny. Samo Ostrowo włącznie z probostwem, jak to wówczas określano, liczyło 389 mieszkańców i 46 domów. Parafia należała do dekanatu kruszwickiego i liczyła 794 dusze. Okręg Ostrowo liczył łącznie 442 mieszkańców, w tym 376 katolików i 66 protestantów. Polacy - katolicy, już w połowie XIX w. zorganizowali nowy cmentarz, przenosząc miejsca pochówku z terenu przykościelnego w kierunku południowo - wschodnim, poza granice wsi. Natomiast Niemcy - ewangelicy, nie chcąc chować się razem z katolikami, założyli własny cmentarz po zachodniej stronie jeziora, przy drodze do leśniczówki, tuż nad jego brzegiem. Do dzisiaj pozostały ślady w postaci kilku fragmentów po dawnych grobach - pomnikach tej starej nekropolii.

Pod koniec XIX w., przy drodze do Strzelna, na wysokości lasu zwanego Amerykan, powstały nowe zabudowania folwarku, który przyjął nazwę, Jaworowo. Wybudowano dwór i zabudowania gospodarcze oraz założono skromny park przydworski. Majątek Jaworowo należał do rodziny Mrówczyńskich. Natomiast w samej wsi był drugi folwark, który znajdował się w posiadaniu rodziny Owczarzaków.

 13 sierpnia 1911 r. powstało z inicjatywy dr. Juliusza Trzcińskiego, wicepatrona kółek rolniczych na powiat strzeleński, Kółko Rolnicze w Ostrowie. Przystąpiło do niego 20 włościan z Ostrowa Bielska, Cienciska, Zbytowa, Siedluchny i Jaworowa, a na czele władz nowej polskiej organizacji stanął miejscowy proboszcz ks. Hechman. Spotkania członków odbywały się w niedziele, po mszach. Omawiano na nich nowinki w zakresie hodowli i uprawy, mówiono o możliwościach korzystania z kredytów i wizytowano przy tych okazjach wzorowo prowadzone gospodarstwa i majątki ziemskie.

 W przededniu wybuchu powstania wielkopolskiego 1918-1919 miejscowa ludność poczyniła przygotowania do zrywu zbrojnego. Zorganizowany został tutaj oddział zbrojny, który 2 stycznia 1919 r. wziął udział w wyzwoleniu Strzelna, a później Kujaw Zachodnich.

 MARIAN PRZYBYLSKI