Dzisiaj jest: 15 Listopad 2018    |    Imieniny obchodzą: Amelia, Albert, Leopold
en fr de pl pt ru es

Gefreiter Tomasz Łukomski brał udział w I Wojnie Światowej. Nigdy nie wrócił do rodzinnego domu, poległ podczass jednej z bitew. fot. arch. rodziny BąkówW czasie I wojny światowej poległo, zmarło lub zaginęło bez wieści około 530 tys. Polaków służących w armiach państw zaborczych: ponad 220 tys. w armii austro-węgierskiej, około 200 tys. w armii rosyjskiej i ponad 110 tys. w armii niemieckiej- podaje autor „Historii oręża polskiego 1795-1939” prof. Mieczysław Wrzosek. Wśród tego ogromu ofiar, które pochłonęła I Wojna Światowa są również mieszkańcy Ostrowa.

POBÓR DO ARMII ZABORCZEJ

Ogólny pobór do armii pruskiej wprowadzono ustawą o obowiązku służby wojskowej  z 3 września 1814 roku.  Zgodnie z ówczesnymi zapisami ustawy służba w jednostkach liniowych piechoty trwała 3 lata. Rok 1900 przyniósł jednak skrócenie służby do 2 lat z wyjątkiem konnicy i  marynarki, gdzie służyło się jak dawniej.

Służbie wojskowej podlegał każdy poddany Rzeszy niemieckiej, pomiędzy 17 a 45 rokiem życia. Każdy dwudziestolatek miał obowiązek stawić się przed komisją poborową.  Kandydat uznany za zdolnego do służby losował przydział  pułku. Pobór nie ominął również mieszkańców Ostrowa i osób związanych z naszą miejscowością, którzy w jego wyniku trafiali do pruskich oddziałów.

Poniżej przedstawiamy losyTomasza Łukomskiego, jego kuzyna Józefa Łukomskiego, studenta Tadeusza Trzemżalskiego i Ludwika Molendy, które są przykładem złożonych i tragicznych kolei życia Polaków mieszkających po zaborem pruskim i wcielonych wbrew własnej woli do armii zaborczych. Paradoksalnie, pomimo iż walczyli oni w obcej armii, pośrednio przyczynili się do odzyskania przez Polskę niepodległości.

NIEZNANE LOSY JÓZEFA ŁUKOMSKIEGO

Józef Łukomski wyruszył na wojnę i słuch po nim zaginął. fot. arch. rodziny BąkówW rodzinnych albumach mieszkańców Ostrowa zachowały się pożółkłe i wyblakłe zdjęcia, będące świadectwem tragicznych losów ich przodków, którzy walczyli i ginęli na polach bitewnych I Wojny Światowej. W albumie rodziny Bąków są trzy zdjęcia z tego okresu. Na jednym z nich uwieczniono młodego mężczyznę w pruskim mundurze. Roman Bąk wspomina, że osoba z fotografii, to Józef Łukomski brat babci Agnieszki.

W trakcie rozmowy dowiadujemy się, że Józef Łukomski, był kawalerem. Mieszkał w domu, w którym obecnie zamieszkuje rodzina Bąków. Nasz rozmówca wie tylko tyle, że Józef wyruszył na wojnę i wszelki ślad po nim zaginął. Rodzina nie ma żadnych informacji na temat jego żołnierskich losów. Jedyną pamiątką, jaka pozostała po Józefie, jest właśnie fotografia.

WOJSKOWA MOGIŁA ZBIOROWA

Zbiorowa mogiła, w której spoczął Tomasz Łukomski znajduję się prawdopodobnie w rejonie Przemyśla. fot. arch. rodziny BąkówInną cenną pamiątką w rodzinie Bąków jest fotografia grobu ogrodzonego prowizorycznym, brzozowym płotkiem, na tle pobielanego muru. W trawie pokrywającej mogiłę widać leżącą pruską czapkę wojskową. Na tabliczce widnieją dwa nazwiska. Pierwsze od góry należy prawdopodobnie do Niemca. Z kolei drugie, umieszczone poniżej pierwszego, pomimo że zapisane po niemiecku, to brzmi znajomo- Thomas Lukomski. Zdjęcie, które jest obecnie w posiadaniu naszego rozmówcy, zostało przesłane rodzinie przez Niemców.

ŚMIERĆ OJCA I TRAGICZNA ŚMIERĆ DZIECI

Z rozmów przeprowadzonych z Romanem Bąkiem wynika, że Tomasz Łukomski poślubił Józefę zd. Gościniak. Z ich małżeństwa na świat przyszło pięcioro dzieci. Troje narodziło się jeszcze za życia Tomasza. W chwili, gdy nasz bohater wyruszał na wojnę, Józefa była w ciąży bliźniaczej. Tomaszowi nie było jednak dane zobaczyć bliźniaków Adama i Marii, które urodziły się po jego śmierci. Los nie był łaskawy dla rodziny Łukomskich. Kilka lat po śmierci ojca, Adam i Maria wracając wiosną ze szkoły razem ze swoim kuzynem Feliksem Łukomskim, wpadli do wody próbując przejść po cienkim już lodzie jeziora ostrowskiego. Cała trójka utonęła. Na cmentarzu już ich grobów nie ma, na ich miejscach ze względu na upływ czasu leżą inni członkowie rodziny z zachowaniem pełnej czci zmarłych­- mówi Roman Bąk.

ODKRYWANIE TAJEMNICY

Wrócimy jednak do wojennych losów Tomasza. Nie wiemy, kiedy został on wcielony do wojska ani dokładnie do jakiej jednostki. Wiemy natomiast, że zginął 23 czerwca 1915 roku. Zdjęcie grobu z tablicą, na której widnieje jego nazwisko i data śmierci niewiele nam mówią. Część napisów z tabliczki jest na pierwszy rzut oka mało czytelna i niezrozumiała. Mimo to pokuśmy się o próbę rekonstrukcji fragmentu jego wojskowego życiorysu.

GARNIZON INOWROCŁAW

Jak udało się nam ustalić, nasz bohater służył prawdopodobnie w Garnizonie Inowrocławskim, w 4. Westpreußisches Infanterie-Regiment Nr.140 Hohensalza (4. Zachodniopruski Pułk Piechoty nr 140 w Inowrocławiu), a dokładnej w 11. Kompanie Infanterie-Regiment 140 (11. Kompania 140. Pułk Piechoty). Za powyższymi ustaleniami zdają się przemawiać napisy na tabliczce nagrobnej. Przy nazwisku Thom Lukomski widnieje bowiem wzmianka- 11 K.I.R. 140, natomiast przy nazwisku drugiego z poległych żołnierzy, mamy następujące dane- 2 K.I.R 140- co z kolei może wskazywać na 2. Ersatz-Bataillon Infanterie-Regiment Nr.140- (2. Rezerwowy Batalion 140 Pułku Piechoty).

W STOPNIU GEFREITERA

Gefreiter Tomasz Łukomski służył prawdopobnie w Inowrocławiu. fot. arch. rodziny BąkówSkrót Gef. umieszczony nad nazwiskiem poległego Ostrowianina wskazuje na to, że w chwili śmierci służył on w stopniu gefreitera czyli kaprala. W armii pruskiej gefreiterzy zajmowali się m.in. szkoleniem młodych żołnierzy, rezerwistów bądź rekrutów. Byli to najczęściej doświadczeni wojskowi, którzy swoją wiedzą dzielili się z młodszymi kolegami. W czasie walk szli na czele oddziału i zagrzewali innych do boju. Możemy zatem z dużą dozą prawdopodobieństwa przyjąć, że Tomasz Łukomski, zajmował się szkoleniem tzw. Ersatz Reservist [ERS. RES.]- rezerwista zapasowy lub Ersatz Rekrut [Ers.Rekr.]- rekrut zapasowy. Skrót- ERT RES. widnieje nad nazwiskiem żołnierza, który spoczywa w tym samym grobie, co gef. Łukomski.

WALKI POŚCIGOWE

O ile data śmierci kaprala Tomasza Łukomskiego nie ulega wątpliwości, o tyle trudno cokolwiek pewnego powiedzieć na temat miejsca oraz okoliczności jego śmierci. Szukając na niemieckojęzycznych i polskich stronach internetowych informacji na interesujący nas temat, znaleźliśmy wzmiankę, która może rzucić odrobinę światła na okoliczności śmierci żołnierza. Chodzi o krótki zapis w kalendarium 4. Dywizji II Armii Niemieckiej, w struktury której wchodził 4. Westpreußisches Infanterie-Regiment nr. 140 (4. Zachodniopruski Pułk Rezerwy Piechoty nr 140). Możemy w nim przeczytać następująca informację: 23.6.-8.7.1915: Verfolgungskämpfe an der galiz.-poln. Grenze. Gdy przetłumaczymy tenfragment dziejów dywizji na język polski, dowiemy się, że w okresie od 23 czerwca 1915 roku do 8 lipca 1915 roku trwały- Walki pościgowe na granicy galicyjsko-polskiej. W tym miejscu zatrzymajmy się na chwilę i oddajmy głos rodzinie.

MIEJSCE POCHÓWKU- POD PRZEMYŚLEM

Na temat Tomasza Łukomskiego rozmawialiśmy również z jego wnukiem, Hieronimem Łukomskim. Podczas rozmowy usłyszeliśmy, że jego przodek spoczywa w okolicach Przemyśla. Uzyskana informacja jest bardzo cenna. Ze wspomnianego wyżej kalendarium 4. Dywizji II Armii Niemieckiej wynika również, że w okresie od 15 maja 1915 roku do 13 czerwca 1915 roku żołnierze z tej dywizji brali udział w walkach o Przemyśl, a konkretnie o Twierdzę Przemyśl (15.5.-13.6.1915: Kämpfe um Przemysi).

PRZERWANIE FRONTU I BITWA O PRZEMYŚL

Wiadomo również, że od 2 maja 1915 po bitwie pod Gorlicami, gdzie został przerwany front rosyjski, na wschód ruszyła ofensywa wojsk koalicyjnych, w skład których weszły wojska austro- węgierskie oraz niemieckie. Jej główne uderzenie poszło w kierunku Przemyśla i fortów tamtejszej twierdzy, w których broniły się wojska rosyjskie. Po zdobyciu Przemyśla rozpoczęły się zapewne działania pościgowe za wycofującymi się oddziałami rosyjskimi.

Powyższe strzępy informacji wskazują, że żołnierze inowrocławskiego 140 Pułku Piechoty brali prawdopodobnie udział w walkach pościgowych na granicy polsko-galicyjskiej. Jeśli zatem zestawimy datę śmierci Tomasza Łukomskiego oraz informację uzyskaną od Hieronima Łukomskiego, że jego przodek spoczywa w okolicach Przemyśla z datami rozpoczęcia ww. walk o Twierdzę Przemyśl i działaniami pościgowymi, to możemy pokusić się o wniosek, że zginął on być może w trakcie jednej z takich potyczek pościgowych i został pochowany w rejonie Przemyśla. Prawdopodobne jest również to, że Tomasz Łukomski brał wcześniej udział w zdobywaniu przemyskiej twierdzy.

KRÓTKIE PODSUMOWANIE

Podsumowując dotychczasowe ustalenia, z dużym prawdopodobieństwem możemy stwierdzić, że Tomasz Łukomski został wcielony do 4. Westpreußisches Infanterie-Regiment nr. 140 w Hohensalza i właśnie tam dosłużył się stopnia podoficera, a dokładnie gefreitera. Szkolił nowo wcielonych rekrutów. Możliwe, że brał udział w walkach o Przemyśl, a następnie w działaniach pościgowych za oddziałami rosyjskimi i podczas jednej z bitew lub potyczek poniósł śmierć 23 czerwca 1915 roku, a jego szczątki złożono w zbiorowej mogile w okolicach Przemyśla.

GRÓB RODZINY TRZEMŻALSKICH

Grób Balbiny i Floryana Trzemżalskich i jednocześnie symboliczna mogiła Tadeusza Leona Trzemżalskiego. fot.Marek MatusiakNa cmentarzu parafialnym w Ostrowie znajduje się także grób rodziny Trzemżalskich. Spoczywają w nim Balbina i Floryan Trzemżalscy. Na epitafium jest zamieszczona interesująca wzmianka o Tadeuszu Trzemżalskim. Z informacji wykutych na tablicy pamiątkowej dowiadujemy się, że urodził się on 12 listopada 1892 roku, studiował prawo i że poległ w Karpatach 11 kwietnia 1915 roku.

AKADEMIK PRAWA i ŻOŁNIERZ

Ten elegancki młody człowiek, to student prawa Tadeusz Trzemżalski. fot. arch. rodziny TrzemżalskichJakie są związki Tadeusza Trzemżalskiego z Ostrowem? Od Renaty Trzemżalskiej wiemy, że jej prapradziadkowie Balbina i Floryan Trzemżalscy mieli pięcioro dzieci: Edwarda, Leonię, Seweryna, Pelagię i Tadeusza (zm. na tyfus w 1861 roku, gdy miał 12 lat). Edward poślubił Ludwikę. Z tego związku narodziło się dwóch synów: Tadeusz Leon, który otrzymał pierwsze imię po zmarłym wuju oraz Alfons. Obaj synowie urodzili się w Stryszku koło Bydgoszczy. Tadeusz Leon studiował prawo na Uniwersytetach we Wrocławiu i Würzburgu w Bawarii, co potwierdzają odręczne adnotacje na fotografiach z jego wizerunkiem. Z kolei Alfons założył rodzinę i został ojcem Zdzisława, Ludmiły, Antoniego, Bogumiła (ojca naszej rozmówczyni) i Andrzeja, który jest duchownym.

PRAWDOPOBNIE POLEGŁ NA FRONCIE GALICYJSKO-KARPACKIM

Tadeusz Trzemżalski poległ w w trakcie walk w Karpatach. fot. arch. rodziny TrzemżalskichPowyższe dane, to niestety już wszystkie pewne informacje, którymi dysponujemy na temat Tadeusza Leona Trzemżalskiego. Brakuje informacji, w jakim oddziale i stopniu służył, w jakiej miejscowości stacjonował jego oddział oraz gdzie oddał on swoje życie. Jedyną wskazówką mogącą mam pomóc w rozwikłaniu zagadki, jest wspomniana wyżej adnotacja o tym, że poległ w Karpatach w dniu 11 kwietnia 1915 roku. Na tej podstawie możemy domniemywać, że Tadeusz Leon Trzemżalski mógł ponieść śmierć na tzw. froncie galicyjsko-karpackim, gdzie w początkach 1915 roku naprzeciw 99 rosyjskich dywizji piechoty zorganizowanych w dwa fronty: północno-zachodni, na północ od Pilicy (10, 12, 1, 2 i 5 Armia) i południowo-zachodni (4, 3, 8, 11 i 9 Armia), stało 77 austro- węgierskich i niemieckich dywizji piechoty, zorganizowanych w dwie grupy armii. Łącznie na froncie galicyjsko - karpackim zebrano 39 dywizji państw centralnych, liczących bez załóg Krakowa i Przemyśla 573 tysiące ludzi, przeciwko 31 dywizjom rosyjskim w sile około 610 tysięcy żołnierzy.

Czy Tadeusz Trzemżalski służył w jednym z tych oddziałów biorących udział ww. kampanii? Nie wiemy. O pomoc w ustaleniu, czy tak było rzeczywiście, zwróciliśmy się do Muzeum w Gorlicach oraz Krośnie. Jednak do dnia publikacji materiału nie otrzymaliśmy informacji zwrotnej na interesujący nas temat.

LUDWIK MOLENDA- ZMARŁ OD ODNIESIONYCH RAN

Grób Ludwika Molendy, który zmarł od rad odniesionych na froncie wschodnim. fot. Sławomir GacekNa ostrowskim cmentarzu mamy również grób Ludwika Molendy urodzonego 7 sierpnia 1883 roku. Z napisu na epitafium dowiadujemy się, że zmarł on 21 grudnia 1914 roku- po ciężkich ranach na wschodnim polu walki. Na podstawie niniejszych informacji można wnioskować, że walczył on w I Wojnie Światowej na froncie wschodnim. Tam odniósł poważne obrażenia. Wrócił do domu. Jednak rany okazały się na tyle poważne, że w ich wyniku zmarł. Niestety są to tylko nasze przypuszczenia, nie dysponujemy bowiem żadnymi pewnymi informacjami na jego temat.

PODZIĘKOWANIA I PROŚBA

Nie wiemy, ilu dokładnie mieszkańców Ostrowa walczyło podczas I Wojny Światowej. Nie posiadamy wiedzy na temat tego, jak wielu z nich oddało swoje życie i gdzie spoczywają. Brakuje także danych dotyczących liczby rannych. Być może mieszkańcy Ostrowa lub sąsiednich miejscowości dysponują tego typu wiedzą i zdjęciami swoich najbliższych, którzy uczestniczyli w Wielkie Wojnie. Za wszelkie informacje będziemy wdzięczni.

Na koniec pragniemy podziękować Panu Romanowi Bąkowi za udostępnienie fotografii i podzielenie się wspomnieniami na temat kuzynów Tomasza i Józefa Łukomskich, Panu Hieronimowi Łukomskiemu za informację o miejscu pochówku jego dziadka oraz Pani Renacie Trzemżalskiej za podzielenie się wiedzą na temat Tadeusza Leona Trzemżalskiego i zdjęcia, na których został uwieczniony. Bez pomocy ww. osób i informacji przez nich przekazanych, nie byłoby możliwe powstanie artykułu.

Niniejszy artykuł nie stanowi zamkniętej całości. W przypadku pozyskania nowych informacji zostanie on uzupełniony.

Marek Matusiak

Sławomir Gacek

Zaznaczamy, że artykuł nie ma charakteru opracowania naukowego. Jest zbiorem luźno powiązanych wspomnień, które przetrwały w rodzinnych przekazach mieszkańców Ostrowa. Zdjęcia przedstawiające naszych bohaterów stanowią własność Rodziny Bąków i Trzemżalskich. Ich reprodukcje za zgodą zainteresowanych wykonał Marek Matusiak.

Dziękujemy Pani Agacie Dutkiewicz za pomoc w tłumaczeniu fragmentów tekstów niemieckojęzycznych.

Żródła:

dzieje.pl

wiki-de.genealogy.net/IR_140

poszukiwania.nowyekran.pl

armianiemiecka.tpf.pl

wielkawojna.az.pl