Dzisiaj jest: 15 Listopad 2018    |    Imieniny obchodzą: Amelia, Albert, Leopold
en fr de pl pt ru es

Ostrowski koźlak w letniej scenerii. fot. Katarzyna Baszura-GacekNieodłącznym elementem krajobrazu Ostrowa jest liczący ponad 200 lat wiatrak koźlak. Niewiele brakowało, by uległ on całkowitemu zniszczeniu. Na szczęście udało się go uratować. Historię ostrowskiego koźlaka, jednego z niewielu ocalałych wiatraków na terenie Kujaw, opisała Pani Karolina Barancewicz.

Szukając informacji na temat wiatraka w Internecie, natknąłem się na interesującą pracę konkursową Pani Karoliny Barancewicz. Zwróciłem się do autorki o zgodę na publikację w całości jej pracy na stronie Sołectwa Ostrowo. Po kilku dniach otrzymałem pozytywną odpowiedź. Za zgodę na publikację materiału Autorce bardzo dziękuję. Zdjęcia zamieszczone  w artykule zostały wykonane w latach 2011-2012  i nie stanowią integralnej części pracy konkursowej.

ADMINISTRATOR

  IV Wojewódzki Konkurs Historyczny

„Zabytki naszego regionu”

konkurs pod hasłem:

„Dawna architektura przemysłowa w województwie kujawsko-pomorskiej”

 

Wyróżnianie w kategorii: ciekawa praca

Karolina Barancewicz

„Zabytkowy wiatrak w Ostrowie”

Zespół Szkół im. Powstańców Wielkopolskich w Bielicach

Praca napisana po kierunkiem nauczyciela historii

mgr Joanny Dybicz

WOK w Bydgoszczy 28 maja 2008r.

 

Oświetlony nocą wiatrak, roztacza wokół siebie aurę tajemniczości. fot. Katarzyna Baszura-GacekNa terenie Kujaw znajduje się jeden z niewielu obiektów przemysłowych, który zasługuje na szczególną uwagę - jest nim drewniany wiatrak koźlak z XIXw. znajdujący się we wsi Ostrowo, gmina Strzelno, powiat mogileński.

Wiatrak zbudowany został z drewna na początku XIX wieku, na niewielkim wzniesieniu w 1803r, przez cieślę Jana Gottlieba Giendera ze Strzelna[1]. Został oddany do użytku w latach siedemdziesiątych XIXw.[2] Według niepotwierdzonych do końca źródeł, stanął w miejscu dawnych wiatraków - młynów należących do majątku sióstr Norbertanek ze Strzelna.[3]Pierwszym właścicielem i zarazem zarządcą młynu był Jan Gottlieb Giender (w okresie zaboru pruskiego), kolejnym (w okresie międzywojennym)Niemiec G.Bausen, który był młynarzem. W okresie okupacji znajdował się w posiadaniu Niemca o nieznanym nazwisku. Po zakończeniu II wojny wiatrak pełnił funkcje przemiału zboża. Po roku 1948 rząd odebrał wiatrakowi prawo do przemiału zboża na mąkę. Zdemontowano wówczas urządzenia młynarskie do produkcji mąki i od 1957 r. można było tylko usługowo śrutować zboże, na potrzeby okolicznych rolników. Polegało to na tym, że rolnik przywoził swoje zboże, natomiast młynarz w wiatraku śrutował je, pobierając za usługę część zboża lub opłatę pieniężną. Ostatnim właścicielem a także młynarzem był Górski.

Wiatrak w Ostrowie to tak zwany koźlak - część centralną stanowi masywny, nieruchomy słup, na którym opiera się konstrukcja wiatraka. Koźlak zawdzięcza swoją nazwę posadowieniu na cztero-nożnym koźle, na którym za pomocą dyszla można obracać cały wiatrak. Właśnie w ten sposób ustawia się skrzydła w kierunku wiejącego wiatru.

Aż trudno uwierzyć, że mógł zrobić to pojedynczy człowiek, ponieważ ręczne obrócenie wiatraka, (w którym znajdują się ciężkie maszyny), wydaje się prawie niemożliwe. Tylko dzięki pomysłowej konstrukcji, nie było to takie trudne. Oczywiście, gdy tylko mogli, młynarze używali do obracania wiatraka koni, którymi rolnicy dowozili zboże do przemiału. Do obracania wiatraka służył drąg drewniany dł. 8-9 m (tzw. łogon lub dyszel) przytwierdzony jednym końcem do belek izbicowych wewnątrz wiatraka, drugim oparty na odpowiedniej podpórce. Na jego zewnętrznym końcu znajdował się łańcuch przyczepiony do kołowrotu. Kiedy łogon zbliżał się do kołowrotu, przerywano nastawianie, odwijano łańcuch i przenoszono kołowrót na wcześniej przygotowane stanowiska, mogące utrzymać kołowrót w miejscu podczas pracy. Czasami zamiast kołowrotu używano koni. Skrzydła napędzane siłą wiatru poruszały urządzenia do przemiału zbóż na mąkę. Regulację prędkości obrotowej uzyskiwano zdejmując, (aby zmniejszyć prędkość) lub dokładając, (aby zwiększyć prędkość) na skrzydłach klepki. Koźlak był w stanie   w ciągu 120 do 150 wietrznych dni roku zemleć od 50 do 80 ton ziarna.

Cały budynek zbudowany był z drewna a z zewnątrz najczęściej pokrywany gontem. Kozioł stanowił specjalną podstawę, podtrzymującą słup (sztembr) stanowiący pionową oś, wokół której obracano całą konstrukcję wiatraka wraz   z mechanizmem po to, aby jego śmigła zwane też skrzydłami mogły przyjąć odpowiednie położenie w stosunku do napędzającego je wiatru.

Wiatrak w zimowej odsłonie. fot. Katarzyna Baszura-GacekWiatrak posiada trzy kondygnacje: dolna wyłączona była z użytkowania, jako że była zajęta przez konstrukcję kozła, zaś na kondygnacji środkowej i górnej odbywała się produkcja mąki. Mechanizm mielący zboże znajdował się na III kondygnacji. Napęd urządzeń młyńskich odbywał się za pomocą drewnianego wału skrzydłowego i osadzonego na nim koła palecznego, którego średnica dochodziła do 4 metrów. Koło paleczne było zazębione z mniejszym kołem zębatym, tzw. cewią, której średnica była o wiele mniejsza i wynosiła zwykle 40 cm. Na początku XIXw. wyposażenie było drewniane z częścią urządzeń kamiennych, tzw. żarna, które później zastąpiły walce metalowe. Tzw. kamienie młyńskie były tutaj do końca wykorzystywane jako śrutownik. Były to kamienne tarcze w kształcie, koła, które w miarę ścierania nalewano tzw. sztucznym kamieniem i kuto w nich rowki. Dwie takie tarcze, z których jedna była obrotowa, ścierały zboże na śrutę. Obecnie wszystkie mechanizmy i urządzenia zostały zdemontowane.

Dziś trudno sobie wyobrazić, aby wiatrak znikł z krajobrazu Ostrowa. fot. Katarzyna Baszura-GacekPrzez lata wiatrak pracowicie mielił ziarno na mąkę, służył mieszkańcom Ostrowa i okolic. A także przez wiele lat stanowił i stanowi atrakcje dla turystów i letników odpoczywających nad pobliskimi jeziorami. Jego pogarszający się stan spowodował potrzebę odrestaurowania (zdemontowane pozostałości konstrukcji łącznie miały około 203 lata). W 2003 roku obiekt zakupił Inowrocławianin Tomasz Koszowski. Prace nad renowacja trwały 4 lata od 2003 do 2007. Zasadnicze Prace wykonała firma ,,Stolarstwo i Dekarstwo’’ Kazimierza Dąbrowskiego z Lubienia Kujawskiego. Prace montażowe trwały w Ostrowie od stycznia 2007r. Obiekt był gotowy od połowy lipca 2007roku. Kręcić zaczęły się nawet śmigła, do rekonstrukcji pozostał tylko mechanizm główny. Wiatrak w Ostrowie jest objęty ochroną przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, wszystkie prace remontowe przebiegały według wskazówek tejże instytucji.

Zakup wiatraka w Ostrowie przez osobę prywatną i rekonstrukcje za własne pieniądze jest odosobnionym przypadkiem w powiecie mogielińskim. Wiatrak został rozebrany a następnie zbudowany od podstaw. Ostrowski wiatrak kozłowy obecnie pozostaje w prywatnych rękach, ale jego właściciele - państwo Koszowscy chętnie udostępniają ten ciekawy, dobrze utrzymany (wyłącznie dzięki ich staraniom) okaz architektoniczny, jeden z niewielu w Polsce i na Kujawach, a więc szczególnie wart obejrzenia.

Obecnie wiatrak nie jest wykorzystywany gospodarczo, ale pełni funkcje turystyczne Warto zastanowić się nad możliwością budowy gospodarstw agroturystycznych, które mieściłyby się w okolicy wiatraka. Wieś Ostrowo posiada doskonale warunki do rozwoju tego typu turystyki: jezioro las i bogactwo terenów, na których można by zbudować albo przekształcić istniejące gospodarstwa rolne. Sam wiatrak – główną atrakcja- mógłby służyć jako miejsce, w którym lokalna społeczność prezentowałyby swoje wytwory artystyczne.

Karolina Barancewicz

 



[1] Wg niemieckiej inskrypcji zamieszczonej na jednym z elementów wiatraka.

[2]Materiały niepublikowane własne,M. Przybylski

[3] D.Karczewski, Dzieje klasztoru Norbertanek w Strzelnie do początku XVI wieku., Inowrocław 2001, s.169

 

Bibliografia:

D.Karczewski, Dzieje klasztoru Norbertanek w Strzelnie do początku XVI wieku, Inowrocław 2001.

K.Parucka, E.Raczyńska-Mąkowska, Katalog zabytków województwa Bydgoskiego, tom10, Inowrocław TIPEN 1997.

M. Przybylski, Materiały własne.

J. Swiątięcha, Budownictwo, w: Sztuka ludowa Kujaw. Przeszłość i teraźniejszość, red.W.Szkulmowska, Bydgoszcz 1997.